2. edycja debaty o kondycji dziedzictwa rękodzielniczego i rzemieślniczego w wystawienniczo-handlowej przestrzeni miasta za nami!

Jednym z wydarzeń jakie towarzyszyły tegorocznym 49. Międzynarodowym Targom Sztuki Ludowej w Krakowie była interdyscyplinarna i międzysektorowa debata „Handmade in Kraków – o kondycji dziedzictwa rękodzielniczego i rzemieślniczego w wystawienniczo-handlowej przestrzeni miasta”. Debata, która została zorganizowana już po raz drugi, odbyła się w dniach 13 – 14 sierpnia 2025 roku w gościnnych progach Pałacu Potockich, przy Rynku Głównym.

Punktem wyjścia do tegorocznych rozważań stał się fragment wystąpienia Valeriana Bernarda Freyberga, członka Izby Lordów w Parlamencie Wielkiej Brytanii, które wygłosił w czerwcu bieżącego roku podczas parlamentarnej debaty na temat wsparcia angielskiego sektora rzemieślniczego. Freyberg stwierdził, że współcześnie jesteśmy świadkami rozwijającej się kolejnej, już czwartej fali rzemiosła i rękodzieła. Jednocześnie sektor kultury, turystyki oraz wiele branż kreatywnych nadal jest mocno zakorzenionych w tradycyjnych praktykach rzemieślniczych i rękodzielniczych. Praktyki te łączą w sobie kreatywność, umiejętności i radość z tworzenia w sposób, który spaja nas z naszym dziedzictwem i ze sobą nawzajem. Są motorem umiejętności, pomostem dla edukacji, strażnikiem dziedzictwa kulturowego, a jednocześnie fundamentem innowacji i potencjałem gospodarczym. Poprawiają zdrowie i dobre samopoczucie. Animują, integrują, inspirują, zakotwiczają regionalne tożsamości. Napędzają lokalny handel, turystykę, eksport i dyplomację. W skrócie, znajdują się na skrzyżowaniu strategii kulturalnej, ekonomicznej, turystycznej, edukacyjnej oraz tzw. soft power. Mimo to, zdają się być rutynowo pomijane w polityce zarówno regionalnej, jak i krajowej. Freyberg jest zdania, że ten ważny sektor stoi obecnie w obliczu poważnego zagrożenia i nawołuje do wspólnego działania na jego rzecz zanim zostanie utracony. Uczestnicy tegorocznej debaty zostali zaproszeni do refleksji na temat tego, czy niniejsza diagnoza ma swoje zastosowanie w Polsce, a dokładniej lokalnie, w Krakowie.

Debata, podobnie jak rok temu, przybrała formę dwóch paneli tematycznych, do których zaproszeni
zostali zarówno teoretycy, jak i praktycy: rękodzielnicy i rzemieślnicy, badacze różnych dyscyplin,
organizatorzy krakowskich targów, jarmarków i kiermaszy, przedstawiciele sektora publicznego
(krajowych i lokalnych instytucji), sektora pozarządowego (cechów, stowarzyszeń, fundacji i grup
nieformalnych) i prywatnego (lokalne pracownie, lokalni producenci). 13 sierpnia, w dyskusji
poświęconej Handmade in Kraków w teorii udział wzięli Małgorzata Jaszczołt, pełnomocniczka
Dyrektora Narodowego Instytutu Kultury i Dziedzictwa Wsi, dr Witold Górny, kierownik Oddziału
Terenowego Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Krakowie, wiceprezes Instytutu Prawa Ochrony
Dziedzictwa, przewodniczący Rady i Zarządu Dzielnicy VII Zwierzyniec, Janusz Kowalski, prezes
Małopolskiej Izby Rzemiosła i Przedsiębiorczości, Anna Krzanik, koronczarka (krakowska koronka
klockowa), członkini Stowarzyszenia Twórców Ludowych – Oddział Kraków, Bogumiła Leśniak,
rzeźbiarka, malarka na szkle, twórczyni tradycyjnych zabawek ludowych, członkini Stowarzyszenia
Twórców Ludowych – Oddział Beskidzki, Kamil Stasiak, koordynator Centrum Działań Społecznościowych „Jestem Kraków” Muzeum Krakowa, Krzysztof Żwirski, członek Zespołu ds.
Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Krakowa, wieloletni pracownik Wydziału Kultury Urzędu
Miasta Krakowa, współzałożyciel Agencji Krzyki oraz Mirosław Bury, rzemieślnik i edukator, założyciel
Pracowni Bure Wióry, pracownik Działu Edukacji Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w
Krakowie.

Drugi dzień, 14 sierpnia, poświęcony został zagadnieniu Handmade in Kraków w praktyce. W panelu
uczestniczyli: Agata Mucha, koordynatorka regionalna Narodowego Instytutu Dziedzictwa ds.
niematerialnego dziedzictwa kulturowego w województwie małopolskim, śląskim i łódzkim, Andrzej
Zarych, dyrektor Małopolskiego Centrum Kultury „Sokół” w Nowym Sączu, Leszek Richter, regionalny
koordynator marki „Górolsko Swoboda produkt regionalny®” zrzeszonej w Sieci Marek Regionalnych
prowadzonej przez Stowarzyszenie Marek Regionalnych w Republice Czeskiej, Zygfryd Roman
Gawrysiak, przewodniczący Rady Nadzorczej ARTIM sp. z o.o, dr Andrzej Szoka, kierownik Centrum
Interpretacji Niematerialnego Dziedzictwa Krakowa Muzeum Krakowa, Inka Jadwiga Bogucka, dziennikarka, TVP Kraków, Studio produkcji filmowej i telewizyjnej Ibfilm, Filip Fotomajczyk,
krakowski szopkarz oraz Joanna Bogusławska, plecionkarka, współtwórczyni Plecione.pl. Każdego dnia
w debatach uczestniczyli również przedstawiciele lokalnych władz samorządowych, instytucji,
organizacji obywatelskich, rękodzielnicy, rzemieślnicy, badacze oraz mieszkańcy Krakowa. Dzięki
formule okrągłego stołu zgromadzona publiczność brała aktywny udział w dyskusji.

Dyskusje poprowadzili dr Joanna Dziadowiec-Greganić, pomysłodawczyni i inicjatorka debat oraz
koordynatorka naukowo-merytoryczna Międzynarodowych Targów Sztuki Ludowej oraz Michał Czerski,
Prezes Zarządu IMAGO Centrum Sztuki Ludowej Sp. z o.o.

Podczas obu dni dyskutowano m.in. nad tym czy wspomniane kolejne fale rzemiosła i rękodzieła zawitały już również do Krakowa, czym się one charakteryzują oraz jaki mają wpływ na środowisko zarówno twórców, jak i odbiorców; czy wywiązujemy się ze swoich zobowiązań w zakresie ochrony tradycyjnego rzemiosła i rękodzieła wynikających z Konwencji UNESCO z 2003 roku w sprawie ochrony
niematerialnego dziedzictwa kulturowego oraz nad aktywnością Krakowa w Sieci Miast Kreatywnych
UNESCO, i ewentualnych możliwościach pogłębienia jego obecności w sieci poprzez potencjalne
rozszerzenie tytułu miasta literatury UNESCO o inne dziedziny kreatywne: miasto rzemiosła i sztuki
ludowej UNESCO, miasto dizajnu UNESCO. Powołana w 2004 roku Sieć Miast Kreatywnych UNESCO
(UCCN) ma na celu zacieśnienie współpracy z miastami, które uznały kreatywność za strategiczny
czynnik zrównoważonego rozwoju w kontekście ekonomicznym, społecznym, kulturalnym i
środowiskowym. Przystępując do Sieci, miasta potwierdzają swoje zaangażowanie w dzielenie się
najlepszymi praktykami, rozwijanie partnerstw promujących kreatywność i przemysł kultury,
wzmacnianie uczestnictwa w życiu kulturalnym oraz integrację kultury z planami rozwoju miast. Sieć
zobowiązuje się również do wspierania ram Organizacji Narodów Zjednoczonych, w szczególności
Agendy na rzecz Zrównoważonego Rozwoju 2030.

Ponadto zastanawiano się nad tym czy warto aby Polska dołączyła do europejskich sieci działających
aktywnie na rzecz rzemiosła i rękodzieła oraz by przedstawiciele środowiska rękodzielniczego i
rzemieślniczego podjęli działania zmierzające do podpisania przez nasz kraj Manifestu Europejskiego
Sojuszu Rzemiosła [European Crafts Alliance] „Crafting Europe 2025 – w kierunku europejskiej strategii
dla rzemiosła”? Manifest, pierwotnie ogłoszony w 2019 roku, apelujący o większe uznanie i wsparcie
niniejszego sektora na szczeblu europejskim, przyczynił się do stworzenia platformy dla jego
przedstawicieli umożliwiającej dotarcie do europejskich decydentów. Od tego czasu platforma ta jest
sukcesywnie rozbudowywana. W maju 2025 roku została ogłoszona odnowiona wersja manifestu, który przybrał bardziej skonkretyzowaną wizję i plan działania na rzecz przyszłości europejskiego rzemiosła. Sygnatariusze dokumentu wzywają instytucje Unii Europejskiej i rządy krajowe do współpracy na rzecz sektora i przedstawiają plan mający na celu zapewnienie, że rzemiosło będzie nie tylko wspólnie zachowywane jako dziedzictwo, ale również zostanie uznane za siłę napędową zrównoważonego rozwoju, tożsamości i odporności społecznej i gospodarczej. Stoją również na stanowisku, że rzemiosło wykracza poza sektor artystyczny, kultury i kreatywny, do którego obecnie jest przypisany w polityce europejskiej, i tym samym powinna zostać mu zapewniona równa reprezentacja we wszystkich stosownych programach europejskich na lata 2026–2030, w tym w inicjatywach na rzecz zrównoważonego rozwoju, edukacji i
innowacji.

Uczestnicy dyskutowali na temat roli jaką pełnią – lub mogłyby pełnić – we wskazanych obszarach targi, jarmarki, festiwale i inne pokrewne wydarzenia kulturalno-handlowe, artystyczne i turystyczne.
Zastanawiali się również nad tym jak wspierają i rozwijają ten sektor lokalne władze, jednostki
samorządu terytorialnego takie jak wydziały kultury, turystyki czy przedsiębiorczości, instytucje kultury
takie jak muzea, galerie, centra kultury, sztuki, izby i cechy, szkoły i uczelnie wyższe, organizacje
obywatelskie, lokalni producenci, czy przedstawiciele przemysłów kreatywnych?

Kolejnym istotnym tematem, który wywołany został już w zeszłym roku, były nowe regulacje Parlamentu Europejskiego i Rady Unii Europejskiej z 2023 roku w sprawie ochrony oznaczeń geograficznych w odniesieniu do produktów rzemieślniczych i przemysłowych poszerzające dotychczasowe prawo unijne chroniące oznaczenia geograficzne przede wszystkim produktów rolnych oraz środków spożywczych. Regulacje mają zacząć obowiązywać w grudniu tego roku. Zaczęto się zastanawiać czy jesteśmy na nie gotowi i w jaki sposób mogą one wspomóc działalność szeroko pojętych twórców, rękodzielników i rzemieślników. Na poziomie unijnym organem odpowiedzialnym za wdrożenie nowego systemu ochrony jest Urząd Unii Europejskiej ds. Własności Intelektualnej EUIPO, w Polsce jest to Urząd Patentowy Rzeczpospolitej Polskiej, który dla uczestników debat przekazał specjalne materiały informacyjne i promujące nowe regulacje – oznaczenia geograficzne (OG) dla produktów rzemieślniczych jako znaków pochodzenia, jakości i autentyczności. Uczestnicy zostali również zaproszeni na pierwszą ogólnopolską konferencję poświęconą temu zagadnieniu „Dziedzictwo, które inspiruje – oznaczenia geograficzne, lokalne rzemiosło i design”. Konferencja organizowana przez Urząd Patentowy RP we współpracy z Komisją Europejską, Urzędem Unii Europejskiej ds. Własności Intelektualnej (EUIPO), Światową Organizacją Własności Intelektualnej (WIPO) oraz Narodowym Instytutem Kultury i Dziedzictwa Wsi (NIKiDW) odbędzie się w Warszawie, w dniach 25 – 26 listopada 2025 roku. IMAGO Centrum Sztuki Ludowej w Krakowie, jako jedyny reprezentant z Krakowa i okolic będzie czynnie uczestniczyło w obradach. Dr Joanna Dziadowiec-Greganić zasiądzie w panelu pt. „Polskie produkty z duszą – jak połączyć prawo, promocję i praktykę?”.

Każdego dnia w trakcie dyskusji uczestnicy formułowali postulaty, które na bieżąco zapisywane były we wstępnym dokumencie, który – wzorem inicjatywy „Crafting Europe 2025” został określony mianem
„Mini manifestu Handmade in Kraków”. Pojawiły się w nim następujące głosy i rekomendacje:

Edukacja na wszystkich poziomach, zarówno w wymiarze formalnym, jak i nieformalnym –
jednogłośnie przyznano, że jest to najważniejszy aspekt, bez którego nie sposób ani chronić dziedzictwa
rzemieślniczego i rękodzielniczego ani go rozwijać.
Stawianie na talent – tworzenie odpowiednich programów wspierających i rozwijających
rzemieślników i rękodzielników.
Jakość a nie „jakoś” – edukacja i poszerzanie umiejętności samych rzemieślników i
rękodzielników w obszarze ich profesji ale także umożliwiających im funkcjonowanie na
współczesnym rynku.
Budowanie świadomości rzemiosła i rękodzieła – świadomości istotności tego sektora zarówno w
kontekście dziedzictwa, tożsamości, jak i szerszego znaczenia dla społeczności, gospodarki,
rynku, współczesnych wyzwań cywilizacyjnych itd.
Promocja sektora – tworzenie strategii i kampanii promocyjnych zwiększających widoczność
rzemiosła i rękodzieła w przestrzeni publicznej ale także programów, które wsparłyby w
działaniach promocyjnych samych rzemieślników i rękodzielników (szkolenia marketingowe itd.).
Wypracowywanie „potrzeby na rzemiosło i rękodzieło”, kreacja potrzeb: popyt – podaż –
konsekwencja działań edukacyjnych, ochronnych i promocyjnych, budujących świadomość.
Regularna diagnoza potrzeb – badanie potrzeb, opinii i oczekiwań środowiska zarówno samych
twórców, jak i odbiorców rzemiosła i rękodzieła.
Synergia, konsekwencja i regularność działań podejmowanych na rzecz sektora – obecnie są one
rozproszone i nieregularne, brak przepływu informacji, sprawnej komunikacji.
Sieciowanie przedstawicieli sektora, jak i organizacji działających na jego rzecz – zrzeszanie się
różnych podmiotów i tworzenie międzysektorowych partnerstw tematycznych dedykowanych
konkretnym obszarom i wyzwaniom.
Partycypacja nie tylko z nazwy – współtworzenie sektora i współzarządzanie nim wraz z samymi
twórcami – obecność przedstawicieli sektora w lokalnych radach, komisjach itd., tworzenie
rozwiązań i ich wdrażanie oddolnie, wspólnie, zmiany regulacji miejskich/lokalnych tworzone z
uwzględnieniem propozycji samych twórców.
Godziwe wynagrodzenie pracy ludzkich rąk – wsparcie sektora poprzez konkretne propozycje
rozwiązań (np. zwolnienie, zmniejszenie podatku VAT, instytucjonalne, systemowe lokalne
programy wsparcia dla twórców).
Więcej krakowskiego rzemiosła i rękodzieła w Krakowie – większa dostępność lokalnych
wyrobów, propozycja stworzenia dedykowanych i specjalnie oznakowanych punktów sprzedaży.
Budowanie rzemieślniczej/rękodzielniczej marki lokalnej Kraków/krakowskiej.

Debata stanowi kontynuację cyklu wydarzeń i działań pod nazwą „Targi Sztuki Ludowej. Dziedzictwo:
redefinicja – reimaginacja – reaktywacja”, który IMAGO Centrum Sztuki Ludowej rozpoczęło w
zeszłym roku. Jego zadaniem jest wprowadzenie do zbliżającego się okrągłego jubileuszu 50.
Międzynarodowych Targów Sztuki Ludowej w Krakowie, które odbędą się w 2026 roku. Jednocześnie
jest to bezpośrednie nawiązanie do tradycji seminariów oraz konferencji jakie towarzyszyły Targom w
czasach Cepelii. Pomimo upływu czasu oraz przemian polityczno-ustrojowych, ekonomicznych i społeczno-kulturowych Międzynarodowe Targi Sztuki Ludowej trwają, stanowiąc nieprzerwanie jedno z
największych i najbardziej znanych wydarzeń dedykowanych sztuce ludowej, rękodzielnictwu i
rzemieślnictwu użytkowemu i artystycznemu w Europie Środkowej i Wschodniej. Zapoczątkowany cykl
ma na celu integrację i sieciowanie rozproszonego środowiska rzemieślniczego i rękodzielniczego oraz
wspólne zidentyfikowanie najbardziej palących problemów, wyzwań oraz potencjałów i szans w obszarze szeroko pojętego sektora handmade w regionie, formułowanie jego potrzeb, wyznaczanie kierunków dla jego rozwoju, poszukiwanie rozwiązań oraz opracowywanie strategii ich realizacji. Wierzymy, że inicjatywa Handmade in Kraków, jako wielowymiarowa platforma wymiany poglądów, doświadczeń, refleksji, dobrych praktyk, rozwiązań i wspólnych działań, nie tylko wpisze się na stałe w społeczno- kulturalny kalendarz wydarzeń w Krakowie ale udowodni, że rękodzieło i rzemiosło artystyczne jest istotną, społecznie wartościową i ekonomicznie znaczącą częścią miejskiej tkanki, o którą warto dbać i rozwijać ją wspólnie. Zapraszamy by do nas dołączyć!

O debacie w mediach:

kontakt:
dr Joanna Dziadowiec-Greganić
Koordynatorka naukowo-merytoryczna
Międzynarodowych Targów Sztuki Ludowej w Krakowie
dziadowiec-greganic@imagokrakow.pl