Jak sprawić, by tradycja nie była jedynie pamiątką, ale nadal była praktykowana, przekazywana i rozwijana? Jaką rolę mogą w tym procesie odgrywać wydarzenia, instytucje kultury, samorządy i organizacje turystyczne? I czy wieloletnie wydarzenie może stać się dobrą praktyką ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego?
To właśnie wokół tych pytań 13 sierpnia w Pałacu Potockich w Krakowie odbyła się konferencja „Dziedzictwo, które żyje. Jak chronić tradycje i budować dobre praktyki”, zorganizowana w ramach jubileuszowej, 50. edycji Międzynarodowych Targów Sztuki Ludowej. Spotkanie zgromadziło twórców, rzemieślników, przedstawicieli wspólnot i środowisk związanych z żywym dziedzictwem, instytucji kultury, samorządów, organizacji społecznych, turystycznych oraz środowiska naukowego.
Tradycja żyje wtedy, gdy jest praktykowana
Punktem wyjścia do rozmowy było spojrzenie na niematerialne dziedzictwo nie przez pryzmat samych przedmiotów, lecz przede wszystkim wiedzy, umiejętności, praktyk i znaczeń, które są przekazywane kolejnym pokoleniom.
Kosz, koronka, szopka, rzeźba czy haft są materialnymi śladami określonych umiejętności. Za nimi stoją jednak konkretni ludzie – twórcy i wspólnoty, które znają techniki, rozumieją ich znaczenie i przekazują je dalej. Dlatego ochrona żywego dziedzictwa nie oznacza zamrożenia tradycji w jednej, niezmiennej formie. Oznacza tworzenie warunków, w których może ona nadal być praktykowana, przekazywana i rozwijana.
To właśnie depozytariusze – osoby i wspólnoty praktykujące i przekazujące tradycje – pozostają w centrum tego procesu. Rolą instytucji, organizatorów wydarzeń czy samorządów jest tworzenie przestrzeni do działania, edukacji, spotkania i prezentacji, a nie zastępowanie ich głosu.
50. edycja Targów – moment na spojrzenie w przyszłość
Konferencję otworzył Michał Czerski, prezes Zarządu IMAGO Centrum Sztuki Ludowej, który zwrócił uwagę, że jubileusz 50. edycji jest nie tylko okazją do podsumowania historii Międzynarodowych Targów Sztuki Ludowej, ale również dobrym momentem, by zastanowić się nad ich przyszłą rolą.
Pięćdziesiąt edycji to ogromny kapitał doświadczeń i relacji. Sama długoletnia historia nie oznacza jednak automatycznie, że wydarzenie jest dobrą praktyką ochrony niematerialnego dziedzictwa. Aby taką tezę postawić, trzeba wskazać konkretne mechanizmy, rezultaty i sposób współpracy z osobami oraz wspólnotami, które tradycje praktykują.
Dlatego tegoroczna konferencja była przede wszystkim próbą spojrzenia na Targi z różnych perspektyw – twórców, instytucji, samorządów, organizacji turystycznych i ekspertów.
Współpraca wokół żywego dziedzictwa
Pierwszym wystąpieniem merytorycznym było wystąpienie Andrzeja Szoszkiewicza, prezesa Stowarzyszenia Lokalna Organizacja Turystyczna „Szlak Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego w Polsce” – Szlak Polskich Tradycji, poświęcone budowaniu przestrzeni współpracy wokół niematerialnego dziedzictwa kulturowego.
W centrum tej części znalazło się pytanie o to, jak tworzyć sieci współpracy i miejsca, w których publiczność może spotkać depozytariuszy – osoby i wspólnoty, które praktykują i przekazują żywe tradycje. To perspektywa szczególnie istotna dla rozmowy o roli wydarzeń takich jak Międzynarodowe Targi Sztuki Ludowej: ich znaczenie nie kończy się na prezentacji tradycyjnych wytworów, ale może polegać również na tworzeniu bezpośredniej przestrzeni spotkania twórców i publiczności.
Wystąpienie Andrzeja Szoszkiewicza było bezpośrednim wprowadzeniem do ogłoszenia współpracy IMAGO Centrum Sztuki Ludowej i Szlaku Polskich Tradycji. Wspólne działania mają obejmować projekty edukacyjne, warsztatowe i promocyjne, a także wymianę doświadczeń, dokumentowanie działań oraz rozwijanie odpowiedzialnych sposobów prezentowania żywego dziedzictwa.
Podczas konferencji wręczono również certyfikaty przystąpienia do Szlaku Polskich Tradycji. Do współpracy w ramach Szlaku dołączyli IMAGO Centrum Sztuki Ludowej, Kurpiowskie Bractwo Bartne, Gmina Tarnogród oraz Stowarzyszenie Polskich Plecionkarzy.
To ważny krok w kierunku budowania sieci współpracy pomiędzy osobami, organizacjami i miejscami, dla których żywe dziedzictwo jest nie tylko elementem tożsamości, ale również obszarem codziennej pracy.
Od plecionkarstwa po szopkę krakowską
Pierwsza część konferencji pokazała różne drogi, jakimi tradycje mogą być chronione i rozwijane.
Wojciech Świątkowski, prezes Stowarzyszenia Polskich Plecionkarzy, przedstawił doświadczenia środowiska plecionkarskiego – od wielopokoleniowego przekazu umiejętności i integracji środowiska po wpis tradycji plecionkarskich z Polski na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości UNESCO.
Marek Markowski, twórca szopkarski, opowiedział natomiast o doświadczeniach związanych z prezentacją szopki krakowskiej we Włoszech. To przykład pokazujący, jak można przedstawiać lokalną tradycję zagranicznej publiczności, zachowując jej lokalny kontekst i znaczenie.
Z perspektywy instytucjonalnej o pracy z niematerialnym dziedzictwem Krakowa mówił dr Andrzej Iwo Szoka, kierownik Centrum Interpretacji Niematerialnego Dziedzictwa Krakowa w Muzeum Krakowa. W centrum jego wystąpienia znalazły się kwestie rozpoznawania, dokumentowania i interpretowania dziedzictwa oraz budowania relacji z osobami i wspólnotami, które uznają określone praktyki za własne.
Dobre praktyki, które można rozwijać przez lata
Druga część konferencji skoncentrowała się na przykładach działań rozwijanych konsekwentnie przez lata.
Paweł Dec, burmistrz Tarnogrodu, przedstawił doświadczenia związane z Sejmikami Wiejskich Zespołów Teatralnych i ogólnopolskim ruchem wiejskich amatorskich zespołów teatralnych. To przykład praktyki opartej na ciągłości programu, współpracy środowiska i dokumentowaniu rezultatów.
Ważnym uzupełnieniem tej perspektywy było wystąpienie Jacka Janowskiego, Dyrektora Departamentu Wsparcia Rozwoju Turystyki w Polskiej Organizacji Turystycznej, poświęcone niematerialnemu dziedzictwu jako potencjałowi rozwoju lokalnej turystyki.
Rozmowa o dziedzictwie nie może bowiem pozostawać wyłącznie rozmową o kulturze. Żywe tradycje mogą również wzmacniać atrakcyjność miejsc, budować ich rozpoznawalność i tworzyć wartościowe doświadczenia dla odwiedzających. Jednocześnie rozwój turystyki powinien odbywać się w sposób odpowiedzialny – z poszanowaniem znaczenia tradycji, podmiotowości depozytariuszy i potrzeb lokalnych społeczności.
W tym procesie szczególną rolę mogą odgrywać lokalne organizacje turystyczne, łączące samorządy, twórców, instytucje kultury i branżę turystyczną.
Czy Międzynarodowe Targi Sztuki Ludowej mogą być dobrą praktyką?
Najważniejszym punktem drugiej części konferencji była perspektywa ekspercka dr hab. Katarzyny Smyk, prof. UMCS, poświęcona pytaniu: „Targi Sztuki Ludowej w Krakowie jako dobra praktyka ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego? Kilka pytań, kilka odpowiedzi”.
To pytanie jest szczególnie istotne w kontekście jubileuszowej edycji wydarzenia. Targi od pięciu dekad tworzą przestrzeń spotkania twórców i publiczności, prezentacji rzemiosła i rękodzieła, edukacji oraz bezpośredniego kontaktu z osobami, które posiadają określone umiejętności.
Jednocześnie sama długoletnia historia nie jest jeszcze dowodem dobrej praktyki. Kluczowe jest pokazanie, jakie konkretne działania Targów wspierają żywe dziedzictwo, jakie przynoszą rezultaty, w jaki sposób uczestniczą w nich depozytariusze oraz które rozwiązania mogą być inspiracją dla innych.
Właśnie dlatego konferencja była nie tylko prezentacją osiągnięć, ale również przestrzenią do stawiania pytań i wskazywania obszarów wymagających dalszego rozwoju i dokumentowania.
Od jubileuszu do dalszych działań
Konferencja „Dziedzictwo, które żyje” była ważnym etapem konsultacji, wymiany doświadczeń i refleksji nad tym, jak jeszcze skuteczniej wspierać żywe tradycje.
Dla IMAGO jubileusz 50. edycji jest więc nie tylko momentem podsumowania pięciu dekad historii Targów. To również początek kolejnego etapu – lepszego dokumentowania działań, rozwijania współpracy z depozytariuszami i środowiskami twórców, wzmacniania programu edukacyjnego oraz budowania partnerstw wokół niematerialnego dziedzictwa kulturowego.
Bo dziedzictwo naprawdę żyje wtedy, gdy jest praktykowane.
I właśnie tworzeniu warunków do tego, by mogło być nadal praktykowane, przekazywane i rozwijane, chcemy poświęcić kolejne lata działalności.
Konferencję zorganizowali: IMAGO Centrum Sztuki Ludowej sp. z o.o., Fundacja IMAGO Polska Sztuka i Rękodzieło oraz Stowarzyszenie LOT „Szlak Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego w Polsce” – Szlak Polskich Tradycji.
